Methodology

Müstahfiz (Merdan)

Müstahfızan (sing. müstahfız; also merd / merdan, hisar eri): Literally the guards of a fortress. The terms merd, hisar eri, and müstahfız were often used interchangeably. In a broad sense, every soldier in a garrison could be called a müstahfız or merd — as in decrees and payroll registers that address all garrison troops collectively under these names (e.g., the defter-i merdan / müstahfizan). At the same time, müstahfizan also denoted a specific cemāʿat registered separately alongside other corps such as topçuyan, cebeciyan, bevvaban, and meşaʿledaran; the two usages are not identical. The merdan cemāʿat could include the dizdar, kethüdas, religious officers, and janissary servants of the fortress. Müstahfizan formed the main component of garrisons in the fifteenth century and were sometimes stationed far from their home regions, though this was not a uniform practice. Their pay came either through tımars (often collective) or salary. Their manpower was drawn from varied sources — kuloğlu (sons of janissaries), mazul soldiers, men under the patronage of beys or sekbans, and likely reʿaya recruited into the askeri during and after the Long War. Their duties extended beyond garrison defense to active campaigning and fortress maintenance, such as repairs and ditch-digging. Scholars dispute whether the müstahfizan were identical to the yerli yeniçeri (local janissaries); Klara Hegyi argues they were distinct because the two were registered as separate units.

Müstahfızan (tekil müstahfız; ayrıca merd / merdan, hisar eri): Kelime anlamıyla kalenin muhafızları. Merd, hisar eri ve müstahfız terimleri sıklıkla birbirinin yerine kullanılmıştır. Geniş anlamda bir garnizondaki her asker müstahfız ya da merd olarak adlandırılabiliyordu; nitekim fermanlar ve mevacib defterleri, garnizonun tüm askerlerine bu adlarla topluca hitap eder (örn. defter-i merdan / müstahfizan). Aynı zamanda müstahfizan, topçuyan, cebeciyan, bevvaban ve meşaʿledaran gibi diğer ocakların yanında ayrıca kaydedilen belirli bir cemāʿati de ifade ederdi; bu iki kullanım birbiriyle özdeş değildir. Merdan cemāʿati; dizdarı, kethüdaları, din görevlilerini ve kalenin yeniçeri hizmetkârlarını içerebiliyordu. Müstahfizan on beşinci yüzyılda garnizonların ana unsurunu oluşturuyordu ve zaman zaman kendi bölgelerinden uzakta konuşlandırılıyorlardı; ancak bu tek tip bir uygulama değildi. Ücretleri ya (çoğunlukla ortak) tımarlar aracılığıyla ya da ulufe olarak ödenirdi. İnsan kaynakları çeşitliydi: kuloğlular (yeniçeri oğulları), mazul askerler, beylerin ya da sekbanların himayesindeki kişiler ve muhtemelen Uzun Savaş sırasında ve sonrasında askeri sınıfa alınan reʿaya. Görevleri garnizon savunmasının ötesine geçerek fiilen sefere katılmayı ve onarım, hendek kazma gibi kale bakım işlerini de kapsıyordu. Müstahfizanın yerli yeniçerilerle aynı olup olmadığı tartışmalıdır; Klara Hegyi, iki grubun ayrı birimler olarak kaydedilmesi nedeniyle farklı olduklarını savunur.

Dizdar

One of the essential members of the merdan cema’at was the dizdar, the commander of the fortress. The dizdar was responsible for the administration of the garrison, the maintenance and supervision of artillery and ammunition, and the repair and upkeep of the fortress infrastructure.

Merdan cemaatinin temel unsurlarından biri, kalenin kumandanı olan dizdardı. Dizdar; garnizonun yönetiminden, top ve mühimmatın bakım ve denetiminden, kale altyapısının onarımı ve bakımından sorumluydu.

Since many fortresses functioned not only as military strongholds but also as places of detention for captives and criminals, the dizdar was likewise responsible for the custody and supervision of prisoners held within the fortress.

Pek çok kale yalnızca askeri bir mevki olarak değil, esirlerin ve suçluların tutulduğu bir alıkoyma yeri olarak da işlev gördüğünden dizdar, kalede tutulan tutsakların gözetimi ve denetiminden de sorumluydu.

Moreover, a single fortress could have more than one dizdar. In such cases, the hierarchy among them was determined according to the specific military sections or defensive positions for which they were responsible.

Üstelik tek bir kalede birden fazla dizdar bulunabiliyordu. Bu gibi durumlarda aralarındaki hiyerarşi, sorumlu oldukları belirli askeri bölümlere ya da savunma mevzilerine göre belirleniyordu.

Faris

Fāris (also ulufeciyan-ı süvari or beşli pl. farisan): Salaried cavalry units whose principal duties lay outside the fortress — organizing raids into enemy territory and repelling enemy raids around the fortresses. Because of this raiding role, fārisan were generally assigned to fortresses in the border regions, where they became a prominent cavalry presence in the sixteenth and seventeenth centuries. Some held tımars while others received salaries. Their identity in the frontier zones is debated: one view holds that fārisan were mounted ʿazeb troops, another that they were levends serving in the household of a high-ranking official. No record of fārisan appears in the eastern frontier payroll registers from the beginning of the seventeenth century.

Fāris (ayrıca ulufeciyan-ı süvari ya da beşli; çoğ. farisan): Başlıca görevleri kalenin dışında yer alan ulufeli süvari birlikleri: düşman topraklarına akınlar düzenlemek ve kalelerin çevresindeki düşman akınlarını püskürtmek. Bu akıncı rolleri nedeniyle fārisan genellikle sınır bölgelerindeki kalelere atanmış ve on altıncı ve on yedinci yüzyıllarda buralarda öne çıkan bir süvari unsuru hâline gelmişlerdir. Bir kısmı tımar tasarruf ederken diğerleri ulufe alıyordu. Sınır bölgelerindeki kimlikleri tartışmalıdır: Bir görüşe göre fārisan atlı ʿazeb birlikleriydi; diğer bir görüşe göre ise yüksek rütbeli bir yetkilinin kapısında hizmet eden levendlerdi. On yedinci yüzyılın başından itibaren doğu sınırındaki mevacib defterlerinde fārisana ilişkin herhangi bir kayıt görülmez.

Azab

ʿAzab (also azeb; lit. "unmarried man"): One of the oldest organizations in the Ottoman military system, with origins dating back to the establishment of the household troops. The ʿazebs were infantry troops, later equipped with firearms (tüfenk-endāz), and were divided into two branches: naval and land ʿazebs. From around the mid-sixteenth century, land ʿazebs were increasingly incorporated into fortress garrisons, where they were organized in a manner resembling the Janissary corps. Their duties in fortresses included bridge construction, sapping, and occasionally the work of armorers — a role that expanded after the recruitment of devşirme armorers ceased.

ʿAzab (ayrıca azeb; kelime anlamıyla "bekâr erkek"): Kökenleri kapıkulu ocaklarının kuruluşuna kadar uzanan, Osmanlı askeri sistemindeki en eski teşkilatlardan biri. ʿAzebler piyade birlikleriydi; sonradan ateşli silahlarla donatıldılar (tüfenk-endāz) ve deniz ve kara ʿazebleri olmak üzere iki kola ayrıldılar. Yaklaşık on altıncı yüzyılın ortalarından itibaren kara ʿazebleri giderek artan biçimde kale garnizonlarına dahil edildi ve buralarda Yeniçeri Ocağı'na benzer şekilde teşkilatlandılar. Kalelerdeki görevleri arasında köprü yapımı, lağımcılık ve zaman zaman cebecilik işleri yer alıyordu; bu son görev, devşirme cebeci alımının sona ermesinden sonra genişledi.

Martolos

Martolosan (sing. martolos): Christian auxiliary troops of the Ottomans, originating from the Christian military class in the Balkans who were incorporated into the Ottoman military class following the conquest of the region. Initially tasked with guarding mountain passes, dangerous routes, and derbends, they were later assigned as fortress guards in Hungary and Bosnia, while their derbend duties continued in the interior of the western frontier — Bulgaria, Serbia, and Macedonia. Though the rank and file were Christian, their commanders were required to be Muslim. The martoloses served as both infantry and cavalry, making them mixed units, and the Ottomans relied on them during their advances in the Balkans and Hungary, garrisoning them in large numbers after the conquest of the Hungarian fortresses. While martoloses in Bosnia and Serbia were drawn from local communities, those in Hungary came largely from Serbia and Bosnia, and partly from Temeşvar (Timișoara). Over time, their relations with the state deteriorated, and they lost the prominence they had held in the sixteenth century. The organization was abolished at the end of the eighteenth century, though small martolos groups survived until the Tanzimat reforms.

Martolosan (tekil martolos): Osmanlıların Hristiyan yardımcı birlikleri; Balkanlar'ın fethinin ardından Osmanlı askeri sınıfına dahil edilen yerel Hristiyan askeri sınıftan gelirler. Başlangıçta dağ geçitlerini, tehlikeli yolları ve derbendleri korumakla görevlendirilen martoloslar daha sonra Macaristan ve Bosna'da kale muhafızı olarak atanmış, derbend görevleri ise batı sınırının iç kesimlerinde (Bulgaristan, Sırbistan ve Makedonya) sürmüştür. Erler Hristiyan olsa da kumandanlarının Müslüman olması şarttı. Martoloslar hem piyade hem süvari olarak hizmet eden karma birliklerdi; Osmanlılar Balkanlar ve Macaristan'daki ilerleyişleri sırasında onlara dayandı ve Macaristan kalelerinin fethinden sonra buralara çok sayıda martolos yerleştirdi. Bosna ve Sırbistan'daki martoloslar yerel topluluklardan devşirilirken Macaristan'dakiler büyük ölçüde Sırbistan ve Bosna'dan, kısmen de Temeşvar'dan (Timișoara) geliyordu. Zamanla devletle ilişkileri bozuldu ve on altıncı yüzyıldaki önemlerini yitirdiler. Teşkilat on sekizinci yüzyılın sonunda kaldırıldı; ancak küçük martolos grupları Tanzimat reformlarına kadar varlığını sürdürdü.

Topçu

Topçu (pl. topçuyan) were gunners of the garrison. They were responsible for the use of cannons. Gunners emerged in the garrisons with the beginning of the use of cannons as a means of defense in fortifications.

Topçu (çoğ. topçuyan), garnizonun topçularıydı. Topların kullanımından sorumluydular. Topçular, tahkimatlarda topun bir savunma aracı olarak kullanılmaya başlanmasıyla birlikte garnizonlarda ortaya çıktı.

Zenberekci

Zemberekçi (pl. zemberekçiyan) — Crossbowmen; soldiers armed with the zemberek, a crossbow that discharges steel or brass bolts by mechanical motive force. The bolts are about a thumb in thickness and an elbow in length.

Zemberekçi (çoğ. zemberekçiyan): Tatar okçuları; mekanik kuvvetle çelik ya da pirinç oklar fırlatan bir tür tatar yayı olan zemberekle donanmış askerler. Oklar yaklaşık bir başparmak kalınlığında ve bir dirsek uzunluğundaydı.

Gönüllü

Gönüllü (pl. gönüllüyan): Volunteer troops forming an important element of Ottoman fortress garrisons. The term denoted several distinct groups, of which two are found in fortresses. The principal type was a prestigious, well-paid cavalry corps drawn from the margins of the military class — sons of tımar holders, mazul (dismissed) sipahis and their sons, retainers of commanders, castle guards, sons of janissaries, and wealthy reʿaya. Candidates were expected to provide their own horse, armor, and weapons; after the Long War (1593–1606), the horse became a formal requirement, and those who could not meet it were demoted to yaya. Successful gönüllüs might receive a tımar, enter the gureba corps, or be posted to garrison gönüllüyan units. In fortresses, these were organized into right and left divisions (gönüllüyan-ı yemīn and gönüllüyan-ı yesār), and in major fortresses into separate cavalry and infantry cemāʿats. A second type overlapped with the so-called "volunteer janissaries" (gönüllü yeniçeri) — unsalaried city residents seeking janissary privileges, distinct from the yerli yeniçeri (local janissaries) with whom they are sometimes conflated. Though best documented in the Hungarian vilayet centers (Buda, Yanık/Győr, Egri, Varad, Uyvar), gönüllü troops are also attested in the payroll registers of Tabriz, Revan, and Kars on the eastern frontier. For analytical purposes, they are best treated as a cavalry unit.

Gönüllü (çoğ. gönüllüyan): Osmanlı kale garnizonlarının önemli bir unsurunu oluşturan gönüllü birlikler. Terim birbirinden farklı birkaç grubu ifade eder; bunlardan ikisi kalelerde görülür. Başlıca tür, askeri sınıfın kenarlarından devşirilen prestijli ve iyi ücretli bir süvari ocağıydı: tımar sahiplerinin oğulları, mazul sipahiler ve oğulları, kumandanların maiyetindekiler, kale muhafızları, yeniçeri oğulları ve varlıklı reʿaya. Adayların kendi atlarını, zırhlarını ve silahlarını temin etmeleri beklenirdi; Uzun Savaş'tan (1593–1606) sonra at resmî bir şart hâline geldi ve bunu karşılayamayanlar yayalığa indirildi. Başarılı gönüllüler bir tımar alabilir, gureba ocağına girebilir ya da garnizonlardaki gönüllüyan birliklerine atanabilirdi. Kalelerde bunlar sağ ve sol kollara (gönüllüyan-ı yemīn ve gönüllüyan-ı yesār), büyük kalelerde ise ayrı süvari ve piyade cemāʿatlerine ayrılmıştı. İkinci tür ise "gönüllü yeniçeriler" (gönüllü yeniçeri) denilen grupla örtüşür: yeniçeri ayrıcalıkları peşindeki ulufesiz şehir sakinleri; bunlar zaman zaman karıştırıldıkları yerli yeniçerilerden farklıdır. En iyi Macaristan vilayet merkezlerinde (Budin, Yanık/Győr, Eğri, Varad, Uyvar) belgelenmiş olsalar da gönüllü birlikleri doğu sınırındaki Tebriz, Revan ve Kars mevacib defterlerinde de görülür. Analitik açıdan bunları süvari birliği olarak ele almak en uygunudur.

Cebeci

Cebeci (armorers): Auxiliary forces in the garrisons responsible for carrying and producing weapons and ammunition. There were two types of cebeci in the garrisons: the first belonged to the household troops (kapıkulu), and the second were local provincial troops.

Cebeci (silah ve zırh ustaları): Garnizonlarda silah ve mühimmatın taşınması ve üretilmesinden sorumlu yardımcı kuvvetler. Garnizonlarda iki tür cebeci vardı: Birincisi kapıkulu ocaklarına bağlıydı, ikincisi ise yerli (taşra) birliklerdi.

Humbaracı

Humbara (grenade/mortar shell): A hollow iron sphere filled with gunpowder and fragments of iron and lead, fired from a mortar (havan topu) or thrown by hand. Those who used them formed the military unit known as humbaracı (grenadiers/bombardiers).

Humbara (el bombası / havan mermisi): İçi barut ile demir ve kurşun parçalarıyla doldurulmuş, havan topuyla atılan ya da elle fırlatılan içi boş demir küre. Bunları kullananlar humbaracı adıyla bilinen askeri birliği oluşturuyordu.

Neccar

Neccar (carpenter): A term for those engaged in the craft of carpentry, also called dülger (builder/joiner) or doğramacı (joiner).

Neccar (marangoz): Marangozluk zanaatıyla uğraşanlar için kullanılan, dülger ya da doğramacı olarak da adlandırılan bir terim.

Bevvab

Bevvab (pl. bevvaban): A group also known as gatekeepers or door wardens (kapıcı).

Bevvab (çoğ. bevvaban): Kapı muhafızları ya da kapı bekçileri (kapıcı) olarak da bilinen grup.

Tabbal

Tabbal: Drummer; a member of the mehterhane (the Ottoman military band).

Tabbal: Davulcu; mehterhanenin (Osmanlı askeri bandosunun) bir üyesi.

Kalafatçı

Kalafatçı (caulkers): A group of artisans (ehl-i hiref) who waterproofed ships by coating the seams and joints (armoz and suğre) of the hull planking and deck boards with zift — boiled tar — or with resin, to keep water from penetrating the vessel.

Kalafatçı: Gemi gövdesi kaplama tahtalarının ve güverte tahtalarının ek yerleri ile aralıklarını (armoz ve suğre) kaynatılmış katran olan ziftle ya da reçineyle kaplayarak suyun gemiye girmesini engelleyen zanaatkârlar (ehl-i hiref) grubu.

Mehter

Mehter (pl. mehteran; from Pers. mihter, "senior servant"): A service corps of the Ottoman army with two principal branches. The first, mehterân-ı tabl ü alem, was the military band — drummers, kettledrummers, and standard-bearers — from which the famous "Janissary band" derives. The second, mehterân-ı hayme (or çadır mehterleri), was the tent corps, responsible for pitching, striking, transporting, and maintaining the tents and the layout of the camp. In garrison and campaign payroll registers, mehteran frequently denotes these service personnel rather than the band alone.

Mehter (çoğ. mehteran; Farsça mihter, "büyük hizmetkâr"): Osmanlı ordusunun iki ana koldan oluşan hizmet ocağı. Birincisi, mehterân-ı tabl ü alem, davulcular, kösçüler ve sancaktarlardan oluşan askeri bandoydu; ünlü "Yeniçeri bandosu" buradan türer. İkincisi, mehterân-ı hayme (ya da çadır mehterleri), çadırların kurulması, sökülmesi, taşınması ve bakımı ile ordugâhın düzeninden sorumlu çadır ocağıydı. Garnizon ve sefer mevacib defterlerinde mehteran çoğunlukla yalnızca bandoyu değil, bu hizmet personelini ifade eder.

Barutçu

Barutçu (gunpowder makers): Artisans responsible for the production and maintenance of gunpowder.

Barutçu: Barutun üretimi ve bakımından sorumlu zanaatkârlar.

Limancı

Limancıs were harbor workers.

Limancılar liman işçileriydi.

Imamİmam

Imams were religious authorities in the garrisons. As part of the garrison, they would receive timar.

İmamlar garnizonlardaki din görevlileriydi. Garnizonun bir parçası olarak tımar alırlardı.

Haddad

Haddad (pl. haddadan): blacksmith.

Haddad (çoğ. haddadan): Demirci.

Müteferrika

Müteferrika (pl. müteferrikiyan): Troops in the service of the sultan, charged with a variety of political and public missions. As J.H. Kramers notes in the Encyclopedia of Islam, they were counted as cavalry and numbered no more than 120 at the end of the seventeenth century. However, their numbers varied considerably over time — rising from 124 to 611 between 1574 and 1624, reduced to 413 under Murad IV, and standing at around 413 by the close of the seventeenth century. Their ranks were drawn from the sons of bureaucrats, kâtibs, çavuşes, sipahis, silahdars, palace stable servants, and the retainers of the şeyhülislam and kazasker. Beyond those serving the sultan, viziers and other high officials also maintained their own müteferrikas.

Müteferrika (çoğ. müteferrikiyan): Çeşitli siyasi ve kamusal görevlerle yükümlü, padişahın hizmetindeki askerler. J.H. Kramers'in Encyclopedia of Islam'da belirttiği gibi süvari sayılırlardı ve on yedinci yüzyılın sonunda sayıları 120'yi geçmiyordu. Ancak sayıları zaman içinde önemli ölçüde değişmiştir: 1574 ile 1624 arasında 124'ten 611'e yükselmiş, IV. Murad döneminde 413'e indirilmiş ve on yedinci yüzyılın sonunda yaklaşık 413 düzeyinde kalmıştır. Saflarına bürokratların, kâtiplerin, çavuşların, sipahilerin, silahdarların, saray ahır hizmetkârlarının oğulları ile şeyhülislam ve kazaskerin maiyetindekiler alınıyordu. Padişaha hizmet edenlerin yanı sıra vezirler ve diğer yüksek görevliler de kendi müteferrikalarını bulunduruyordu.

Köprücü

Köprücü group was responsible for building and maintaining the bridges.

Köprücü grubu köprülerin yapımı ve bakımından sorumluydu.

JanissaryYeniçeri

Janissary (yeniçeri): Members of the household infantry (kapıkulu) assigned to fortress guard duty for a limited term, typically three years. Janissaries posted to fortress duty were called nöbetçi; when one orta completed its term in a frontier fortress, another would replace it after the three years — though janissaries serving longer than three years are also attested. Unlike the local troops, their salaries were paid from the central treasury, and they were therefore recorded in a separate payroll register. Important fortresses were commanded by a yeniçeri ağası whose authority could extend over more than one fortress, while less critical fortresses had only a yeniçeri serdarı. The number of janissaries in fortresses fluctuated with war and peace — minimal in peacetime, peaking during wars — and tended to decline in the years following a fortress's conquest.

Yeniçeri: Kale muhafızlığı görevine sınırlı bir süre için, genellikle üç yıllığına atanan kapıkulu piyadesi mensupları. Kale görevine gönderilen yeniçerilere nöbetçi denirdi; bir orta sınır kalesindeki süresini tamamladığında üç yılın ardından yerini bir diğeri alırdı — ancak üç yıldan uzun süre hizmet eden yeniçerilere de rastlanır. Yerli birliklerin aksine ulufeleri merkezi hazineden ödenirdi ve bu nedenle ayrı bir mevacib defterine kaydedilirlerdi. Önemli kaleler, yetkisi birden fazla kaleyi kapsayabilen bir yeniçeri ağası tarafından kumanda edilirken daha az kritik kalelerde yalnızca bir yeniçeri serdarı bulunurdu. Kalelerdeki yeniçeri sayısı savaş ve barışa göre dalgalanırdı: barış zamanında asgari düzeyde, savaşlarda zirvede; ve bir kalenin fethini izleyen yıllarda azalma eğilimindeydi.

Cebeci

Besides cebeci stationed in the garrisons, cebeci units belonging to the household troops (kapıkulu) also served there.

Garnizonlarda konuşlanan cebecilerin yanı sıra kapıkulu ocaklarına bağlı cebeci birlikleri de buralarda hizmet ediyordu.

Arabacı

Arabacı (also top arabacıları, gun-carriage drivers): Part of the household troops (kapıkulu), the arabacıs were established when the need arose to transport large cannons and were charged with conveying them wherever they were required. Beyond the kapıkulu, arabacıs were also stationed in local garrison units, where they served as part of the fortress establishment.

Arabacı (ayrıca top arabacıları): Kapıkulu ocaklarının bir parçası olan arabacılar, büyük topların nakledilmesi ihtiyacı ortaya çıktığında kurulmuş ve topları gerekli olan her yere taşımakla görevlendirilmişti. Kapıkulunun ötesinde, arabacılar yerli garnizon birliklerinde de konuşlandırılıyor ve kale teşkilatının bir parçası olarak hizmet ediyordu.

Topçu

Topçu (pl. topçuyan; gunners): Artillery units serving in the garrisons. These could be either local provincial gunners or gunners belonging to the household troops (kapıkulu).

Topçu (çoğ. topçuyan): Garnizonlarda hizmet eden topçu birlikleri. Bunlar yerli (taşra) topçuları ya da kapıkulu ocaklarına bağlı topçular olabilirdi.

Silahdar

Cavalry units of the household troops (kapıkulu) were assigned to clearing the army's route, repairing bridges, and draining marshes.

Kapıkulu süvari birlikleri; ordunun yolunun açılması, köprülerin onarımı ve bataklıkların kurutulması işleriyle görevlendirilmişti.